Ο ΟΥΤΟΠΙΚΟΣ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ, εργασία της Ζαφειρίας Μαγουλά

Στα πλαίσια του νέου θεσμού των "δημιουργικών εργασιών" στο μάθημα της Ιστορίας και στο μάθημα της Φιλοσοφίας, ήδη έχουν διαμορφωθεί ομάδες, που ανέλαβαν να διερευνήσουν κάποια θέματα που σας πρότεινα. Οι ευρύτερες θεματικές ενότητες είναι οι εξής:

ΘΕΜΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟ ΟΙ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ, ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΝΑΡΧΙΣΜΟΥ: Θεμελίωση των εννοιών του ουτοπικού σοσιαλισμού στον 17ο αιώνα.

Oι εκπρόσωποι του ουτοπικού σοσιαλισμού στη Γαλλία ήταν ο Σαιν Σιμόν, ο Κάρολος Φουριέ και στην Αγγλία ο Ρόμπερτ Όουεν. Ο Σαιν Σιμόν ανέλυσε τη Γαλλική Επανάσταση ως έναν αγώνα ανάμεσα στις τάξεις των ευγενών, των αστών και των ακτημόνων. Εισηγήθηκε μία βιομηχανική κοινωνία η οποία διευθύνεται από παραγωγούς. Η καλυτέρευση της εργατικής τάξης κατά τον Σιμόν θα προέλθει από την κοινωνία και όχι από την ίδια την εργατική τάξη. Επίσης ο Σιμόν υποστηρίζει ότι η πολιτική είναι μία έκφραση της οικονομίας και σύμφωνα με αυτή θα πρέπει να οργανωθεί η κοινωνία. Οι οπαδοί και συνεχιστές του Σαιν Σιμόν χωρίστηκαν σε δύο στρατόπεδα το πολιτικό και το θρησκευτικό. Κατά το Σιμόν η καλυτέρευση του ανθρώπου ήταν ουσιώδες στοιχείο και προϋπόθεση για την καλυτέρευση της εργατικής τάξης. Στο έργο του "Ο Νέος Χριστιανισμός" αναπτύσσονται ιδέες για την ηθική ανύψωση του προλεταριάτου. Στο έργο του Σαιν Σιμόν συνδυάζεται η επιστήμη και η θρησκεία, μία θρησκεία όμως η οποία υπηρετεί κατά έναν ιδιαίτερο τρόπο την παιδαγωγική.

Το έργο του Φουριέ αποκαλύπτει την υλική και ηθική αθλιότητα του αστικού κόσμου, καταγγέλλει την αστική κοινωνία. Η κριτική του εμπεριέχει το στοιχείο της ιστορικής αντίληψης. Η εξέλιξη κατά τον Φουριέ διέρχεται τις περιόδους της αγριότητας, της βαρβαρότητας, της πατριαρχίας και του πολιτισμού. Η ιστορία προοδεύει σύμφωνα με το Φουριέ και είναι ο πρώτος που διατυπώνει την αρχή της απελευθέρωσης της γυναίκας. Παράλληλα προτείνει μία μορφή μικρού κοινοβίου, το Φαλανστήριο όπου οι άνθρωποι θα οργανωθούν σύμφωνα με τη φύση. Η εκπαίδευση παίζει βασικό ρόλο και ο άνθρωπος θα πρέπει να αναπτύξει όλες τις ικανότητές του. Επίσης δεν θα πρέπει να υπάρχει καταμερισμός της εργασίας, οι άνθρωποι θα πρέπει να μπορούν να απασχολούνται με πολλά πράγματα ώστε να διαμορφώνουν έναν πολύπλευρο χαρακτήρα. Ο Φουριέ αφιέρωσε τη ζωή του στην αποκάλυψη του καπιταλιστικού συστήματος και των κοινωνικών αντιθέσεων. Το έργο του ήταν διαποτισμένο από ανθρωπιστικό πάθος, από την επιθυμία να εγκαθιδρύσει μια τάξη πραγμάτων που θα εγγυόταν την εργασία, τα μέσα ύπαρξης και την ευημερία στους αδικημένους. Εκφραζόταν τολμηρά εναντίον του καπιταλιστικού συστήματος. Το 1822 δημοσιεύει μια διατριβή (Πραγματεία για τον οικοκυρικό και γεωργικό συνεταιρισμό) που εκθέτει αναλυτικά τις φιλοσοφικές και κοινωνιολογικές του απόψεις και δίνει μεγάλη προσοχή στην κοινωνική κριτική και την περιγραφή της αρμονικής κοινωνίας. Προσπάθησε να επεξεργαστεί λεπτομερειακά τη δομή και τον τρόπο ζωής στις κολεκτίβες εργασίας, που ονόμαζε φάλαγγες (φαλανστήρια). Η τραγική ειρωνεία όμως ήταν πως πίστευε ότι αυτοί οι συνεταιρισμοί μπορούσαν να εγκαθιδρυθούν άμεσα, χωρίς αλλαγή στο κοινωνικό σύστημα, και πίστευε ακράδαντα πως κάποιος πλούσιος βιομήχανος θα εφάρμοζε και θα χρηματοδοτούσε το σύστημά του. Παρά τις αυταπάτες του για το χαρακτήρα του καπιταλιστικού συστήματος, έδωσε σημαντική ώθηση με τις ιδέες του στο σοσιαλιστικό όραμα. Ο Φουριέ έδειξε ότι το καπιταλιστικό σύστημα είναι φορέας ανωμαλίας, αναρχίας και πολέμων, τρέφει την εγκληματικότητα και, όσο αναπτύσσεται και πλησιάζει στην παρακμή του, τόσο πιο αποκρουστικό γίνεται. Είδε ενδείξεις σήψης του σύγχρονου πολιτισμού και των διαστροφών του, κυρίως στην ανωμαλία και την αναρχία, που είναι τα κύρια χαρακτηριστικά του. Με ζωηρές πινελιές απεικόνισε τα κερδοσκοπικά τεχνάσματα και τη στενομυαλιά που χαρακτηρίζουν το γαλλικό εμπόριο, έδωσε σατιρική περιγραφή των σχέσεων μεταξύ των δύο φύλων και της θέσης των γυναικών στην αστική κοινωνία. Ήταν ο πρώτος που διατύπωσε την ιδέα ότι ο βαθμός της ελευθερίας που έχει αποκτήσει μια δεδομένη κοινωνία, πρέπει να μετριέται με το βαθμό ελευθερίας που έχει δοθεί στις γυναίκες. Αν και δεν ήταν υλιστής, ο Φουριέ έδειξε ότι η κρατική εξουσία, η επιστήμη, η ηθική, η φιλοσοφία και η θρησκεία υπηρετούν τα συμφέροντα των πλουσίων, της άρχουσας τάξης. Μιλάει ειρωνικά για το αστικό σύνταγμα, τονίζοντας ότι υπόσχεται στους φτωχούς μόνο φανταστικά, εφήμερα δικαιώματα, ενώ τους αρνείται το πιο ζωτικό: ένα κομμάτι ψωμί. Επέκρινε αριστοτεχνικά το σύνθημα της αστικής τάξης, που ήταν ιδιαίτερα δημοφιλές στη Γαλλία εκείνη την εποχή: “Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφότητα”. Κατέδειξε ότι το σύνολο των φτωχών τάξεων της κοινωνίας, εξαναγκαζόμενο να υποδουλώνεται με τη μισθωτή εργασία, δεν έχει καμιά απολύτως πολιτική ή κοινωνική ελευθερία. Αυτό το συμπέρασμα χαράζει μια διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο Φουριέ και τους προηγούμενούς του φιλόσοφους του 18ου αιώνα.

Στην Αγγλία ο Όουεν θα επεξεργαστεί τον σοσιαλισμό από τη θέση της διεύθυνσης ενός εργοστασίου. Βελτιώνει τις συνθήκες εργασίας, (μειώνοντας το ωράριο) διαβίωσης και εκπαίδευσης των εργατών του. Το αποτέλεσμα ήταν η αύξηση της παραγωγικότητας, η αύξηση των κερδών και η ηθική ανύψωση των εργατών. Ο Όουεν θεωρεί ότι η ανάπτυξη της κοινωνίας εμποδίζεται από την ατομική ιδιοκτησία, τη θρησκεία και το θεσμό του γάμου. Εισηγείται τον ομοσπονδιακό συνδικαλισμό, τις επαγγελματικές ομοσπονδίες οι οποίες αντικατέστησαν τις οργανώσεις εργατών κατά επιχείρηση. Επίσης προσπαθεί να αποδείξει ότι ένα καθεστώς κοινοκτημοσύνης είναι οικονομικά εφικτό. Η βάση της επιχειρηματολογίας των ουτοπιστών σοσιαλιστών είναι η ιδέα της κατάργησης της ατομικής ιδιοκτησίας.

ΠΡΟΥΝΤΟΝ- ΔΕΚΑΤΟΣ ΕΝΑΤΟΣ ΑΙΩΝΑΣ

Ο Προυντόν ήταν τυπογράφος στο επάγγελμα, ο οποίος έμαθε μόνος του λατινικά, για να τυπώνει καλύτερα βιβλία σε αυτήν τη γλώσσα. Η γνωστότατη του φράση είναι ότι η ιδιοκτησία είναι κλεψιά, που περιέχεται στο πρώτο του μεγάλο έργο Περί ιδιοκτησίας (Qu'est-ce que la propriété? Recherche sur le principe du droit et du gouvernement), που εκδόθηκε το 1840. Η έκδοση του βιβλίου προσέλκυσε το ενδιαφέρον των γαλλικών αρχών, αλλά και την κριτική του Μαρξ, ο οποίος ξεκίνησε αλληλογραφία με το συγγραφέα. Οι δύο άντρες αλληλοεπηρεάστηκαν: Συναντήθηκαν στο Παρίσι κατά τη διάρκεια της εξορίας του Μαρξ. Η φιλία τους τελικά έληξε, όταν ο Μαρξ απάντησε στο "Σύστημα οικονομικών αντιθέσεων ή η φιλοσοφία της αθλιότητας" του Προυντόν με το προκλητικά τιτλοφορημένο "Η αθλιότητα της φιλοσοφίας". H διαμάχη έγινε μία των πηγών ρήξης μεταξύ των αναρχικών και των μαρξιστικών πτερύγων της Πρώτης Διεθνούς. Κάποιοι, όπως Έντμουντ Γουίλσον, ισχυρίστηκαν ότι η επίθεση του Μαρξ στον Προυντόν οφειλόταν στην υπεράσπιση από τον τελευταίο του Καρλ Γκρυν, τον οποίο ο Μαρξ αντιπαθούσε έντονα και ο οποίος ετοίμαζε μεταφράσεις του έργου του Προυντόν. Ο Προυντόν προτιμούσε τα εργατικά σωματεία και τους εργατικούς συνεταιρισμούς, όπως και την ατομική εργατική/αγροτική ιδιοκτησία, παρά την κοινωνικοποίηση της γης και των χώρων εργασίας. Πίστευε ότι η σοσιαλιστική επανάσταση μπορούσε να επιτευχθεί με ειρηνικό τρόπο. Στις "Εξομολογήσεις ενός επαναστάτη" ο Προυντόν ισχυρίστηκε ότι "η αναρχία είναι τάξη" (Anarchy is Order), μια φράση που πολύ αργότερα ενέπνευσε, κατά τη γνώμη κάποιων, το αναρχικό σύμβολο του Α μέσα σε κύκλο, σήμερα ένα από τα πιο κοινά γκράφιτι στις πόλεις. Προσπάθησε ανεπιτυχώς να δημιουργήσει μια εθνική τράπεζα, η οποία θα χρηματοδοτείτο από φόρο εισοδήματος σε καπιταλιστές και μετόχους. Παρόμοια κατά κάποιον τρόπο με μια πιστωτική ένωση, θα παρείχε άτοκα δάνεια. Στο τέλος της ζωής του ο Προυντόν τροποποίησε κάποιες από τις προηγούμενες απόψεις του. Στην "Αρχή του Φεντεραλισμού" (1863) άλλαξε την αρχική κατά του κράτους στάση του, παραθέτοντας επιχειρήματα για την "εξισορρόπηση της εξουσίας από την ελευθερία" διατυπώνοντας μια "θεωρία ομοσπονδιακής κυβέρνησης". Επίσης όρισε διαφορετικά τον αναρχισμό, "ο καθένας κυβερνάει τον εαυτό του", που σήμαινε ότι "οι πολιτικές λειτουργίες περιορίστηκαν σε βιομηχανικές λειτουργίες και ότι το κοινωνικό σύστημα προκύπτει μονάχα από τις συναλλαγές και τις ανταλλαγές". Σε αυτό το έργο επίσης αποκάλεσε το οικονομικό του σύστημα "αγροτικο-βιομηχανική ομοσπονδία", υποστηρίζοντας ότι θα παρείχε συγκεκριμένες ομοσπονδιακές ρυθμίσεις, προστατεύοντας τους πολίτες των ομοσπονδιακών κρατών από τον καπιταλιστικό και τον οικονομικό φεουδαλισμό, τόσο μέσα όσο κι έξω από αυτά" κι έτσι θα σταματούσε την επανεισήγηση της "έμμισθης δουλείας". Αυτό, επειδή "τα πολιτικά δικαιώματα πρέπει να ενισχύονται από την οικονομία". Στη "Θεωρία της ιδιοκτησίας", που εκδόθηκε μετά το θάνατό του, υποστήριζε ότι "η ιδιοκτησία είναι η μόνη δύναμη που μπορεί να σταθεί ως αντίβαρο στο Κράτος". Επομένως, "ο Προυντόν μπορούσε να διατηρήσει την ιδέα της ιδιοκτησίας ως κλεψιάς και ταυτόχρονα να προσφέρει ένα νέο της ορισμό ως ελευθερίας. Υπάρχει μια μόνιμη πιθανότητα κατάχρησης, εκμετάλλευσης, που σημαίνει κλεψιά. Ταυτόχρονα όμως η ιδιοκτησία είναι ένα φυσικό δημιούργημα της κοινωνίας και ένα οχύρωμα απέναντι στην καταπατητική δύναμη του κράτους". Συνέχισε να αντιτίθεται στην ιδιοκτησία, τόσο καπιταλιστική όσο και κρατική. Στη "Θεωρία της Ιδιοκτησίας" υποστηρίζει: "Τώρα, το 1840, απορρίπτω κατηγορηματικά την ιδέα της ιδιοκτησίας, τόσο για το σύνολο όσο και για το άτομο", αλλά μετά διατυπώνει τη νέα του θεωρία για την ιδιοκτησία: "Η ιδιοκτησία είναι η μεγαλύτερη επαναστατική δύναμη που υπάρχει, με εκπληκτική ικανότητα να στέκεται ενάντια στην εξουσία" και "η κυριότερη λειτουργία της ιδιοκτησίας μέσα στο πολιτικό σύστημα θα είναι να στέκεται ως αντίβαρο στο κράτος, κι έτσι να ενισχύει την ελευθερία του ατόμου". Παρόλα αυτά, συνέχισε να αντιτίθεται στη συγκέντρωση πλούτου και ιδιοκτησίας, υποστηρίζοντας τη μικρής κλίμακας ιδιοκτησία των αγροτών και των τεχνιτών. Ακόμη αντιτιθόταν στην ιδιωτική ιδιοκτησία της γης: "Αυτό που δεν μπορώ να δεχτώ, σε σχέση με τη γη, είναι ότι το να καταβάλεις δουλειά δίνει το δικαίωμα να κατέχεις αυτό στο οποίο δούλεψες". Επιπροσθέτως, εξακολουθούσε να πιστεύει ότι η "ιδιοκτησία" θα έπρεπε να είναι πιο ισοκατανεμημένη και περιορισμένη στο μέγεθος που πραγματικά χρησιμοποιούσαν τα άτομα, οι οικογένειες και οι ενώσεις εργατών. Υποστήριζε το δικαίωμα στην κληρονομιά, και το υπερασπιζόταν σαν "ένα από τα θεμέλια της οικογένειας και της κοινωνίας". Ωστόσο αρνιόταν να το επεκτείνει πέρα από τα προσωπικά υπάρχοντα, υποστηρίζοντας ότι "σύμφωνα με τους κανόνες της ένωσης, η μεταβίβαση πλούτου δεν αφορούσε τα μέσα εργασίας".